Oorsprong van de naam “Van Barel” in de gemeente Bornem
(door Johan Van Barel - https://vanbarel.eu.org/)

In de gemeente Bornem zijn er vandaag de dag verschillende geografische plaatsen die verwijzen naar de naam "Van Barel". De naam is terug te vinden in verschillende straatnamen zoals de Barelstraat, de Bareldreef, de Barelveldweg. Dit laat vermoeden dat de naam "Van Barel" wel enig belang moet gehad hebben in Bornem.

Onderzoek wijst uit dat deze straatnamen verwijzen naar een oud kasteelhof Barelsteyn genaamd, dat zich situeerde langs de huidige Barelstraat en ook naar het Barelveld dat zich situeerde langs beide zijden van de huidige Bareldreef. Dit hof, een "Steyn" omgeven door een wal, werd opgericht door het Frankische geslacht de Barla dat zich hier tijdens de Frankische kolonisatieperiode vestigde.

Een lid van de familie de Barla komt als getuige voor in een akte van 1218.

De Franken waren een groep West-Germaanse volken, die het gebied van de Beneden- en Midden Rijn bewoonden. Carausius, een menapisch hoofdman, werd door Keizer Maximianus belast met de verdediging van de rijksgrens in het noorden van Gallië. In 287 kwam hij echter in opstand en daarvan maakten de Franken gebruik om de gebieden tussen Rijn en Waal (Nederland), tussen Rijn- en Scheldemonding en Taxandrië (Noord-Brabant en Antwerpen) te veroveren. Onder Julianus de Afvallige (355-361) kregen de Franken vaste rechten in Taxandrië. In 358 werden zij een eerste Salisch-Frankische vazalstaat van het Romeinse rijk.

In de 2de helft van de 4de eeuw dreven de Franken hun kolonisatie verder door. Het Land van Waas komt eerst aan de beurt. Dan trokken ze geleidelijk de vallei van de Schelde en later de vallei van de Leie binnen. Het was geen gewelddadige bezetting, eerder een geleidelijke overname van de gronden en bezittingen die door de Romeinen verlaten werden.

In Bornem en Luipegem hebben de Franken dus de villae of hoeven betrokken die door de Gallo-Romeinse inwijkelingen verwaarloosd achtergelaten waren. Zij hechtten veel belang aan de aanwezigheid van water voor de veeteelt, vandaar dat de ligging van Bornem aan de Oude Schelde voor hen de ideale vestigingsplaats was.

De oudste vermelding van Barelsteyn vinden we terug in een document van 1350: "eenen hof gheleghen in de Baerle strate".

De oorsprong van de naam Steyn, Stein of Steen dient gezocht in de vroege middeleeuwen.
De plattelandsbevolking woonde toen meestal in lemen hutten. De middenstand, vooral in de steden, vond een onderkomen in huizen voornamelijk opgetrokken uit hout. Slechts de landvoogd en de voorname heren konden het zich veroorloven in een stenen huis, kasteel of burcht te wonen. Ook in Duitsland vinden we heel wat plaatsnamen met als uitgang stein.

 

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/Barelsteyn1.png

Barel Steyn (De Cluijs Hoeve en omliggende gronden in Bornem - Jeremias Sermeelen 1647)

 

De Barelstraat is een bochtige weg die vertrekt vanuit het centrum van Bornem richting Oppuurs. Het goed Barelsteyn lag links van de huidige Koningsbeek waar de Bareldreef samenkomt met de Barelstraat, niet ver van de huidige Kinderboerderij. Het goed was omwald door een gracht die verbonden was met de Koningsbeek. De Koningsbeek was één van de oudste gekende beken van Bornem. Ze mondt samen met de Ronnebeek uit in de Vliet. In de Cijnslijst van 1370 staat ze al vermeld als Moerbeke en in het register van de XXde penning van 1571 vinden we haar terug als Coninckxbeke.

 

Andere benamingen van Barelsteyn die teruggevonden zijn in aktes en documenten zijn Hof van Baerle (leenboek van 1425), Hof Barelsteyn (register van de XXde penning van 1571), Huysinghe van plaisantien (1627) en Castel (1742). Momenteel is van het goed niets meer overgebleven buiten een deel van de omwalling.

Gedurende sommige periodes van het jaar kan men enkel door het verschil in kleur van de grond nog de sporen van de grondvesten opmerken. Er zijn ook voor zover bekend geen duidelijke afbeeldingen of foto's van teruggevonden. Om toch enig beeld te krijgen van dit kasteelhof moeten we afgaan op de tekeningen in oude landkaarten.

 

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/Barelsteyn2.jpg

Op een oude landkaart van 1647 van landmeter Jeremias Sermeelen getiteld "Casselrije, Landt ende Graefschap van Bornhem" staat een omwald kasteeltje (een steen) met drie torentjes getekend (zie fig.). Ook op de "Caerte Figuratieve van den Graefschappe van Bornhem" van de hand van Pieter Meysmans (1676-1677) vinden we het Barelsteyn terug.

De oudste leden van de familie Van Barel waarvan in documenten melding wordt gemaakt, zijn Swalu of Swalen van Barel en Abo van Baerle. Swalu van Barel ontginde het Swaluwveld dat zich situeerde op de plaats van het huidige Fort van Bornem (bron J. Mees). Het Swaluwveld of Swaelevelt werd reeds als dusdanig genoemd in de leenrol van 1373. Op de kaart van Pieter Meysmans uit 1676 was het reeds onderverdeeld in verschillende percelen met de smalle zijde tegen de Steenweg op Oppuurs. In 1659 lezen we Swalevelt, maar later komt ook de naam Swaluvelt voor.

Abo van Baerle ontginde het Absveld. De huidige Absveldstraat verwijst naar dit leen. Het Absvelt situeerde zich tussen de Sint Amandsesteenweg en de Barelstraat. De oudste vermelding is te vinden in de schatting van Bornem (1318). In latere tijden had de kerk van Bornem een groot belang in dit beloop. Zo werd vanaf 1680 tot aan de Boerenkrijg op een stuk van verschillende dagwand groot, per jaar een pot wijn als wijnrente betaald, door achtereenvolgens Jan Van Haver, Adriaan Moens, de Wezen Moens, Joos Van Hoorick en Gillis Van Grootven. Ook in de quohiersettinghe van 1659 werd dit stuk vermeld onder de naam Hoogen Hoff.

De familie van Baerle ontginde tevens het Barelveld (ook Barlevelt of Baerlevelt genoemd). Het was gelegen tussen de Sint Amandsesteenweg en de Barelstraat. Op de kaart van Pieter Meysmans uit 1676 is het als een groot rechthoekig veld getekend met een oppervlakte van meer dan 2500 roeden. Het veld werd in twee gesneden door wat nu nog de Bareldreef wordt genoemd, en die uitkomt op het Barelsteyn. In de leenrol van 1373 lezen we "...vul leen gheleghen up Baerlevelt...". In de kerkrekeningen wordt het meestal aangeduid als Barelvelt.

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/Barelsteyn3.jpg

Het Baerelhof of Barelsteyn, 1787. (Privéarchief Luc Rochtus, "Caerte ofte Generaelen Metingh boeck der Prochie en Graefschappe van Bornhem en Marikerk" door A. Vertongen, 20 april 1787 - Foto Filip Hooghe).

Ook het Cleembroek werd door de familie Van Barel ontgonnen. Het Cleembroek situeerde zich tussen de oude Frankische Kluishoeve (De Cluyse) op het einde van de Kluisstraat en de Barelstraat. Het strekte zich uit achter het Barelsteyn. De oudste schrijfwijze die gevonden werd dateert uit 1318 en geeft Cleenbroeck en Clenebroec. Ook de Franse benaming Petit Broeck werd gevonden, zodat we kunnen stellen dat men eigenlijk Klein Broek bedoelde. Zo vinden we ook in de kerkrekeningen van 1705 tot 1720 Cleynbroeck geschreven. Oudere schrijfwijzen geven dan weer Clembroeck (1599) en Cleembroeck (1640). De kaart van C. Popp uit 1860 geeft dan weer Kleenbroeck.

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/Barelsteyn4.jpg

Het Baerel hof aangeduid op de kaart van de eigendommen van graaf Charles de Marnix opgemaakt door landmeter F. Le Brun op 15 oktober 1807. (BORNEM. K.A., Kaarten en plannen - Foto Walter Verstraeten)

Verdere informatie over de geschiedenis van Barelsteyn kan u vinden op: https://vanbarel.eu.org/tools/history/index.html

Ook de Kouterveldmolen was op verschillende momenten in de geschiedenis verbonden met de naam Van Barel.

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/HoutenMolenBornem2.jpg

In een document van 1325 wordt voor het eerst melding gemaakt van deze molen als eigendom van de Vrouwe van Baerle. De molen is gelegen op "...den grooten Bornhem Coutere, ter plaatse geheeten de Molenheyde, bij de straete die naer Doregem gaat...".

De rentmeester van het kasteel van Bornem ontving in 1331 de cijns van medame de Baerle voor de molens. Deze 60 viertalen rogge werden verkocht voo 15 lb. in het kasteel van Bornem. (BRUSSEL. A.R.A., Archief van de Rekenkamer van Vlaanderen en Brabant, nr. 2951 - Foto Filip Hooghe).

Ook in 1393 wordt de Kouterveldmolen vermeld.

De Bornem Kouter was één van de belangrijkste en oudste ontginningen van Bornem. Op de "Caerte Figuratieve van den Graefschappe van Bornhem" van Pieter Meysmans (1676-1677) werd deze streek dan ook in grote letters aangeduid. Verder wordt er ook melding gemaakt van "Den Meulen Cauter". Dat bewijst dat er in 1600 al een molen stond op de plaats waar later de Houten Molen zou komen. In de kerkrekening van 1675 lezen we: "...op den couter aenden meulen..." en ook "...aen den meulenbergh..."

In het quohier van meetinghe van Graefschappe van 1755 komt volgende tekst voor (vertaling): "...Jan Maes geeft per jaar 725 gulden voor de windmolen en de molen met paard op Bornhem Cauter alsmede voor het huis, hout en planten...".

De houten molen verloor in 1942 bij een storm 2 wieken en werd kort na de 2de wereldoorlog afgebroken. De laatste molenaar was Jules Van Barel.

Beschrijving: https://vanbarel.eu.org/tools/history/images/HoutenMolenBornem.jpg

De houten molen op de Grote Bornemkouter aangeduid op de kaart van de eigendommen van Charles de Marnix op 15 oktober 1807. (BORNEM. K.A., Kaarten en plannen - Foto Walter Verstraeten)